Aangekondigde tsunami
In de pers – en bijvoorbeeld in het nieuwe boek De babyboomerbiljoenen van Jona van Loenen – wordt gesproken over een enorme golf aan erfenissen die de komende jaren over Nederland zou spoelen. Daaronder ligt vaak de gedachte dat dit slecht is voor de samenleving, omdat vermogensongelijkheid daardoor verder zou toenemen. Met Piketty in de hand lijkt de conclusie al snel getrokken: grote erfenissen maken de rijken rijker.
Maar waar is die tsunami eigenlijk?
Als je kijkt naar de cijfers, zie ik die vooralsnog niet. De opbrengst van de erfbelasting is tussen 2013 en 2022, gecorrigeerd voor inflatie, met minder dan 10% gestegen. In prijzen van 2022 bedroeg de opbrengst in 2013 ongeveer € 2,1 miljard (nominaal € 1,8 miljard) en in 2022 ongeveer € 2,4 miljard. Dat is moeilijk te rijmen met het beeld van een enorme vermogensgolf die zich nu al aandient.
Misschien is die beperkte stijging vooral het gevolg van de huizenprijzen. Maar juist dat roept nieuwe vragen op. De reële huizenprijzen zijn tussen 2013 en 2022 met ongeveer 63% gestegen, terwijl de reële opbrengst van de erfbelasting slechts met ongeveer 9% toenam. Als de stijgende woningwaarden de belangrijkste motor achter grotere nalatenschappen zouden zijn, had je juist een veel sterkere stijging van de erfbelasting verwacht.
Bovendien is een hogere woningwaarde niet hetzelfde als meer koopkracht. Een erfgenaam die een woning erft, kan niet ineens een betere woning kopen. Die andere woningen zijn immers in dezelfde periode net zo hard in prijs gestegen. De vermogensgroei zit dan vooral op papier.
Langstlevende
Daar komt nog iets bij. Bij het eerste overlijden is er vaak nog een langstlevende partner. Door de ruime partnervrijstelling gaat dan meestal nog geen groot vermogen over naar de volgende generatie.
Langer leven
Ook leven ouderen steeds langer. Daardoor gebruiken zij hun vermogen langer voor hun eigen levensonderhoud, wonen en zorg. Zij betalen eigen bijdragen, kopen zorg in die niet wordt vergoed en teren langer in op hun vermogen. Een deel van het vermogen is daardoor al uitgegeven voordat het ooit kan worden nagelaten.
Voorlopige conclusie
Mijn voorlopige conclusie is daarom dat ik in de huidige cijfers nog geen tsunami aan erfenissen zie. Dat betekent niet dat die er nooit komt. Door de vergrijzing kan de vermogensoverdracht de komende jaren best toenemen. Maar voordat we een maatschappelijk debat voeren over de vermeende schadelijke gevolgen van een enorme erfenisgolf, wil ik die golf eerst terugzien in de cijfers. Daarbij gaat het mij niet alleen om de nominale omvang van nalatenschappen, maar om de reële ontwikkeling, gecorrigeerd voor inflatie én de explosief gestegen huizenprijzen.
Voorlopig zie ik vooral een tsunami aan voorspellingen over de erfenissen van de babyboomers. Op de tsunami aan erfenissen zelf wacht ik nog even. In Deel 2 ga ik verder op waarom ik denk dat er voorlopig alleen golfjes zullen zijn.
Lees meer over Debat en discussie
